Name

કોન્ફયુશસને કોઈએ પૂછયું : રાજ્ય સારું ચાલે એ માટે શું કરવું જોઈએ ? એમણે ટૂંકો જવાબ આપ્યો : રાજ્ય સારું ચાલે તે માટે એટલું જ જોઈએ કે દરેક નામનો અર્થ બરાબર સચવાય.  

જવાબમાં મર્મ છે. નામનો અર્થ સચવાય એટલે શું ? તો કે પિતા ખરેખર પિતા થાય. દીકરો ખરેખર દીકરો થાય, શિક્ષક ખરેખર શિક્ષક થાય, ખેડૂત ખરેખર ખેડૂત થાય. દરેક શબ્દનો અર્થ બરાબર સચવાય, દરેક નામ સાર્થક થાય. દરેક વ્યકિત પોતાના ગુણ પ્રમાણે વર્તે, દરેક વસ્તુની પાસેથી પોતાના ગુણ પ્રમાણે કામ લેવાય. ગુણ તેવું નામ અને નામ તેવું વર્તન. એ સારા રાજ્યનું રહસ્ય છે.  

આપણું તો ઊંધું જ છે. દરેક માણસ બીજાઓનું જ જુએ છે અને બીજા દરેકે શું શું કરવું જોઈએ એ બરાબર જાણે છે, જણાવે છે, સમજાવે છે, પોકારે છે. બીજાઓની વાત. પોતાની નહિ. શિક્ષકે શું કરવું જોઈએ અને વકીલે શું કરવું જોઈએ અને વેપારીએ શું કરવું જોઈએ અને નેતાએ શું કરવું જોઈએ એ બરાબર સંભળાવે છે. પણ પોતાનું શું ? 

મારે મારા નામ પ્રમાણે વર્તવાનું : હું દીકરો છું તો સાચો દીકરો થાઉં. માબાપ ને માન આપું, પ્રેમ કરું, આજ્ઞા પાળું. મારું એ નામ છે માટે મારે એ ગુણ પણ જોઈએ. હું શિક્ષક છું તો શિક્ષક તરીકે વર્તું. ભણાવું, વાંચું, સંસ્કાર આપું, વિધા આપું. હું લેખક છું એટલે લેખકનો ધર્મ પાળું. સાચું લખું, ઊપયોગી લખું, પ્રેરણા આપે એવું લખું, શ્રધ્ધા વધારે એવું લખું. એમ મારાં જે જુદા જુદા નામ હોય એ હું જાણું, લઉં, સ્વીકારું, સાર્થક કરું. નામ બોલતાં જ એના ગુણ તરત મનની સામે આવી જાય છે. પિતાનું નામ ઉચ્ચારવાથી પિતાનું આદર્શ ચિત્ર મનમાં ખડું થઈ જાય. શબ્દનો પ્રભાવ છે. ભાષાનું સામર્થ્ય છે. આપણે બેદરાકારીથી એ શબ્દો બોલીએ છીએ, એ નામો ઉચ્ચારીએ છીએ. હવે એ પ્રેમથી, માનથી, સમજણથી બોલીએ, અને દરેકના ગુણ પ્રમાણે દરેકની સાથે વર્તીએ. માતા, પિતા, બહેન, ભાઈ, ગુરૂ, આચાર્ય, સમાજ, કુટુંબ. કેવા પવિત્ર શબ્દો છે ! બોલતાં બોલતાં એ સસ્તાં થઈ ગયા, પણ એની પવિત્રતા એમને પાછી અપાવવી જોઈએ. ભાઈ કહો…. તો ભાઈ સમજીને વર્તો. બહેન કહો તો બહેન સમજીને જુઓ. બસ, દરેક શબ્દ સાચવો, દરેક નામ ઉજાળો, દરેકનો અર્થ જાણો, દરેકના ગુણ ઉપસાવો.

એમાં રાજ્યનું કલ્યાણ છે. એમાં સૌનું કલ્યાણ છે.

Hu Jivi Gayo

ઝેરનો તો પ્રશ્ન ક્યાં છે, ઝેર તો હું પી ગયો,
આ બધાને એ જ વાંધો છે કે હું જીવી ગયો !

હું કોઈનું દિલ નથી, દર્પણ નથી, સ્વપ્નું નથી,
તો પછી સમજાવ કે હું શી રીતે તૂટી ગયો.

માછલીએ ભરસભામાં ચીસ પાડીને કહ્યું,
તેં મને વીંધી છે મારી આંખ તું ચૂકી ગયો.

એમ કંઈ સ્વપ્નામાં જોયેલો ખજાનો નીકળે ?
એ મને હેરાન કરવા મારું ઘર ખોદી ગયો.

ને ખલીલ, એવું થયું કે છેક અંતિમ શ્વાસ પર
મોતને વાતોમાં વળગાડીને હું સરકી ગયો.
.

Lapasiu

સાંજ નમવા આવી હતી. ભૂટડી અને કાળિયો શેરીમાંથી પસાર થઈ રહ્યાં હતાં. ભૂટડીના હાથમાં થેલી હતી અને કાળિયાના હાથમાં વાટકો હતો. શેરીના દરેક ઘરની ડેલી પાસે તેઓ થોભતાં હતાં. ભૂટડી દયામણા સ્વરે ‘કંઈ વધ્યુંઘટ્યું આપો ને, માબાપ !’ એમ બોલતી. કાળિયાને પૂરું બોલતા નહોતું આવડતું છતાં તે જેવો આવડતો તેવો તેમાં સૂર પુરાવતો. ભૂટડીની મા જડીએ હજી આજે જ સારો વાર જોઈને તેને ભૂટડી સાથે ભીખ માગવા મોકલ્યો હતો.

એક ઘરની ડેલી પાસે ઊભા રહી ભીખ માગતી વખતે અચાનક ભૂટડીને ખ્યાલ આવ્યો કે તેના અવાજમાં કાળિયો સૂર પુરાવતો નથી. ભૂટડીએ આજુબાજુ નજર કરી તો કાળિયો નહોતો ! ભૂટડીના નાનકડા હૈયામાં ફાળ પડી : હજી હમણાં આ શેરીની પહેલાંની શેરી સુધી તો કાળિયો હતો અને ભીખ માગતા શીખતો હતો. અચાનક ક્યાં ખોવાઈ ગયો ! ભૂટડી ડેલીએ અવાજ દેવાનું બંધ કરી શેરીના નાકે આવી. જ્યાંથી તેઓ પસાર થયા હતા તે શેરીમાં જોવા લાગી. જો ભઈલો નહિ જડે તો તેની માને શો જવાબ આપશે તેની ફડકમાં તે હાંફળી-ફાંફળી થઈ ગઈ.

અચાનક ભૂટડીની નજર એક ઘરના બારણા પાસે ઘરમાં સ્કૂટર ચઢાવવા માટે પગથિયાં વચ્ચે બનાવેલા ઢાળ પર પડી. કાળિયો વારેઘડીએ પગથિયાંના ઢાળ ઉપર બેસતો હતો અને ત્યાંથી નીચે લપસતો હતો ! તેમાં તેને મજા આવતી હતી એટલે રહી રહીને હસતો હતો ! ભૂટડી એક પળ માટે થંભી ગઈ. તેણે ભીખ માગવાની થેલી પગથિયાં પાસે મૂકી અને કાળિયાને હાથથી આઘો કરી પોતે લપસિયાં ખાવા લાગી ! ગરીબી અને લાચારીને ઓવરટેક કરીને બાળપણ આખરે આગળ નીકળી ગયું !